Wzdęcia, bóle brzucha, nadmiar gazów i nieregularne wypróżnienia potrafią zdominować dzień, a diagnoza, jeśli w ogóle się pojawia, często przychodzi po latach. Jako dietetyk kliniczny i psychodietetyk, pracujący we Wrocławiu, Siechnicach i online, prowadzę osoby z zespołem jelita drażliwego (IBS) oraz z SIBO i IMO zawsze w porozumieniu z lekarzem, bo dieta jest ważnym, ale nie jedynym elementem opieki. Poniżej opisuję, jak wygląda ta współpraca i na jakich dowodach się opiera, także tam, gdzie dowody są słabe.

 

IBS i SIBO: czym się różnią i dlaczego diagnoza jest ważniejsza niż dieta „na ślepo”

IBS rozpoznaje się na podstawie charakterystycznego obrazu objawów, a wytyczne Amerykańskiego Kolegium Gastroenterologii z 2021 r. sugerują, by stawiać tę diagnozę wprost, zamiast przez długie wykluczanie wszystkiego innego, co ma skrócić czas do rozpoczęcia właściwego leczenia. U osób z biegunką te same wytyczne sugerują badanie w kierunku celiakii i oznaczenie kalprotektyny, żeby odróżnić IBS od nieswoistych chorób zapalnych jelit. SIBO to nadmierna liczba bakterii w jelicie cienkim, a rozpoznanie opiera się najczęściej na wodorowo-metanowym teście oddechowym z glukozą lub laktulozą. Test ma ograniczoną czułość i swoistość, a podwyższony metan oznacza IMO, czyli przerost organizmów z grupy archeonów, a nie bakterii. Amerykańskie Towarzystwo Gastroenterologiczne przypomina też, że rozpoznanie SIBO bywa nieostre, a celem leczenia jest poprawa objawów, nie samo wyjałowienie jelita. Dlatego nie zaczynam od restrykcyjnej diety „na podejrzenie”, tylko od ustalenia, co już zostało zbadane, i wskazuję badania, które warto omówić z lekarzem.

 

Kiedy najpierw do lekarza

Dieta nie zastępuje diagnostyki. Skonsultuj się z lekarzem przed wizytą u mnie albo równolegle, jeśli występują objawy alarmowe: krew w stolcu, niezamierzony spadek masy ciała, niedokrwistość, biegunki lub bóle budzące ze snu, gorączka, nowe objawy po 50. roku życia albo przypadki raka jelita grubego, nieswoistych zapaleń jelit lub celiakii w rodzinie. Jeśli ich nie ma, możemy zacząć pracę żywieniową, a badania uzupełniamy według potrzeb.

 

Dieta w IBS: low FODMAP w trzech etapach

Najlepiej zbadaną dietą w IBS jest dieta o niskiej zawartości fermentujących oligo-, di-, monosacharydów i polioli (FODMAP). Wytyczne ACG z 2021 r. zalecają ograniczoną czasowo próbę takiej diety, choć jakość dowodów oceniono jako bardzo niską, a praktyczne zalecenia AGA z 2022 r. uznają modyfikacje dietetyczne, w tym low FODMAP, za podstawowe leczenie objawów IBS. Wytyczne kanadyjskie z 2019 r. także sugerują próbę diety low FODMAP, ale nie diety bezglutenowej. To ważne, bo nie jest to dieta na całe życie. Składa się z trzech etapów: ograniczenia FODMAP (zwykle od kilku do ośmiu tygodni), stopniowego wprowadzania poszczególnych grup produktów, żeby sprawdzić, które naprawdę wywołują objawy, oraz personalizacji, czyli diety możliwie szerokiej, wykluczającej tylko Twoje osobiste wyzwalacze. Skuteczność tej diety w dużej mierze zależy od edukacji prowadzonej przez dietetyka, a długotrwała, spersonalizowana wersja okazała się bezpieczna, gdy pacjent pozostaje pod opieką dietetyka. Do najczęstszych wyzwalaczy należą pszenica, cebula, czosnek, strączki i mleko, ale dowody dotyczące etapów wprowadzania i personalizacji są słabsze niż dla samego ograniczenia. Zanim wprowadzę restrykcje, sprawdzam podstawy: regularność posiłków, ilość błonnika, nawodnienie, kawę, alkohol, sen i stres.

 

Dieta w SIBO i IMO: co może dieta, a co robi lekarz

W SIBO diagnostykę i leczenie prowadzi lekarz. W wytycznych podstawowym leczeniem są antybiotyki (najlepiej zbadana jest ryfaksymina), a większość zaleceń ACG opiera się na bardzo niskiej jakości dowodów. Rola diety jest wspierająca i słabiej zbadana: pomaga łagodzić objawy, ograniczyć zbędne restrykcje i odbudować urozmaicony jadłospis po leczeniu. Pomagam więc w trzech momentach: przed leczeniem (jak jeść, żeby objawy były do zniesienia i nie pogłębić niedoborów), w jego trakcie (ewentualne czasowe ograniczenia) oraz po nim (stopniowe rozszerzanie diety, profilaktyka nawrotów, praca nad nawykami i stresem). Nie diagnozuję SIBO, nie zastępuję antybiotykoterapii i nie obiecuję „wyleczenia” dietą.

 

Jak wygląda współpraca ze mną

Pierwsza wizyta trwa 60 minut i obejmuje wywiad dotyczący objawów, historii zdrowia, leków i badań, ocenę dotychczasowego żywienia oraz pomiar składu ciała. Po niej przygotowujęindywidualny plan na 21 dni z listą zakupów i zamiennikami, a na wizytach kontrolnych oceniamy, co się zmieniło, i przechodzimy do kolejnych etapów, tak aby dieta nie była restrykcyjna dłużej, niż to konieczne. Przy dłuższej pracy możesz wybraćpakiet na 3 lub 6 miesięcy.  Konsultacje prowadzę we Wrocławiu (ul. Kościuszki 108a/14), w Siechnicach i online. Termin zarezerwujesz wkalendarzu na stronielub telefonicznie.

 

Najczęstsze pytania:

 

Czy dieta low FODMAP leczy IBS? 

Nie leczy przyczyny, ale pomaga kontrolować objawy. U części osób poprawa jest wyraźna, u części nie, dlatego etap ograniczenia trwa kilka tygodni, a po nim oceniamy, czy kontynuować.

Czy potrzebuję testu SIBO, żeby zacząć? 

Nie zawsze. Test oddechowy omawia się z lekarzem, gdy objawy i czynniki ryzyka na to wskazują. Ma ograniczoną czułość i swoistość, więc wynik interpretuje się razem z objawami. Pracę nad żywieniem można zacząć równolegle.

Jak długo trwa ścisłe ograniczenie FODMAP? 

Zwykle od kilku do ośmiu tygodni, po czym wprowadzamy produkty etapami. Ścisła wersja diety nie jest przeznaczona na stałe.

Czy przy IBS pomoże dieta bezglutenowa? 

Dowody są niewystarczające, by ją rekomendować w IBS. Przed jakąkolwiek zmianą diety wyklucza się celiakię.

A probiotyki? 

Wytyczne ACG oceniają ich zalecenie jako warunkowe, na bardzo niskiej jakości dowodów, więc decyzję podejmujemy indywidualnie.

 

Źródła:

  1. Lacy BE i wsp. ACG Clinical Guideline: Management of Irritable Bowel Syndrome. Am J Gastroenterol 2021;116(1):17–44. PubMed
  2. Pimentel M, Saad RJ, Long MD, Rao SSC. ACG Clinical Guideline: Small Intestinal Bacterial Overgrowth. Am J Gastroenterol 2020;115(2):165–178. DOI
  3. AGA Clinical Practice Update: Diagnosis and treatment of small intestinal bacterial overgrowth. Gastroenterology 2020. Omówienie
  4. AGA Clinical Practice Update on the Role of Diet in Irritable Bowel Syndrome: Expert Review. Gastroenterology 2022;162(6):1737–1745. DOI
  5. Canadian Association of Gastroenterology Clinical Practice Guideline for the Management of IBS. J Can Assoc Gastroenterol 2019;2(1):6–29. PubMed
  6. The low FODMAP diet in the management of IBS: an evidence-based review of FODMAP restriction, reintroduction and personalisation in clinical practice. J Hum Nutr Diet. PubMed
  7. De Palma G, Bercik P. Long-term personalized low FODMAP diet in IBS. Neurogastroenterol Motil 2022;34(4):e14356. PubMed
  8. How to Implement the 3-Phase FODMAP Diet Into Gastroenterological Practice. PMC